![]() |
| φωτό |
Γιὰ νὰ διώξει τοὺς φόβους αὐτούς, ὁ Ἐπίκουρος στηρίχθηκε στὴ γνώση τῆς φύσεως καὶ τὴν ἀτομικὴεωρία: τὰ πάντα ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἄτομα καὶ κενό, ἐνῶ καὶ ἡ ἴδια ἡ ψυχὴ εἶναι ὑλικὴ καὶ διαλύεται μὲ τὸν θάνατο. Ταυτόχρονα, εἰσήγαγε τὴν ἔννοια τῆς παρεγκλίσεως τῶν ἀτόμων —μιᾶς ἀπειροελάχιστης, τυχαίας ἀποκλίσεως κατὰ τὴν κίνησή τους— σπάζοντας ἔτσι τὰ δεσμὰ τῆς ἀπόλυτης μοίρας (εἱμαρμένης) καὶ θεμελιώνοντας τὴν ἀνθρώπινη ἐλεύθερη βούληση.
Οἱ βασικὲς ἀρχὲς τῆς ἐπικούρειας φυσικῆς
• Ἄτομα καὶ κενό: Τὰ πάντα στὸ σύμπαν ἀποτελοῦνται ἀποκλειστικὰ ἀπὸ ὕλη (ἀδιαίρετα σωματίδια, τὰ ἄτομα) καὶ κενὸ χῶρο μέσα στὸν ὁποῖο αὐτὰ κινοῦνται. Τίποτα δὲν γεννιέται ἀπὸ τὸ μηδὲν καὶ τίποτα δὲν χάνεται στὸ μηδέν.
• Ἡ «παρέγκλιση» τῶν ἀτόμων (clinamen): Σὲ ἀντίθεση μὲ τὸν αὐστηρὸ ντετερμινισμὸ τοῦ Δημόκριτου, ὁ Ἐπίκουρος εἰσήγαγε τὴν ἰδέα ὅτι τὰ ἄτομα, καθὼς πέφτουν στὸ κενό, μποροῦν νὰ κάνουν μιὰ ἀπειροελάχιστη, τυχαία ἀπόκλιση. Αὐτὴ ἡ παρέγκλιση ἐπιτρέπει στὰ ἄτομα νὰ συγκρούονται καὶ νὰ δημιουργοῦν κόσμους, ἐνῶ ταυτόχρονα ἐξασφαλίζει τὴν ἐλεύθερη βούληση τοῦ ἀνθρώπου.
• Ἡ θνητότητα τῆς ψυχῆς: Ἡ ψυχὴ εἶναι καὶ αὐτὴ ὑλική, ἀποτελούμενη ἀπὸ πολὺ λεπτά, λεῖα ἄτομα σκορπισμένα σὲ ὅλο τὸ σῶμα. Ὅταν τὸ σῶμα διαλύεται στὸν θάνατο, διασκορπίζονται καὶ τὰ ἄτομα τῆς ψυχῆς, ὁπότε παύει κάθε αἴσθηση.
Πῶς ἡ φυσικὴ γνώση διώχνει τὸν φόβο
• Ἀπομυθοποίηση τῶν φυσικῶν φαινομένων: Οἱ κεραυνοί, οἱ σεισμοὶ καὶ οἱ ἐκλείψεις δὲν εἶναι ἐκδηλώσεις θεϊκῆς ὀργῆς, ἀλλὰ φυσικὰ ἀποτελέσματα τῆς κίνησης τῶν ἀτόμων. Ἀκόμη κι ἂν ὑπάρχουν πολλαπλὲς ἐπιστημονικὲς ἐξηγήσεις γιὰ ἕνα φαινόμενο, ἀρκεῖ νὰ γνωρίζουμε ὅτι εἶναι φυσικὸ καὶ ὄχι ὑπερφυσικό.
• Ἀπελευθέρωση ἀπὸ τὸν φόβο τῶν θεῶν: Οἱ θεοὶ ὑπάρχουν (ὡς τέλεια ὄντα ἀπὸ λεπτὰ ἄτομα), ἀλλὰ ζοῦν μακάρια στὰ μετακόσμια (τὰ κενὰ ἀνάμεσα στοὺς κόσμους) χωρὶς νὰ ἀσχολοῦνται μὲ τὶς ἀνθρώπινες ὑποθέσεις, οὔτε νὰ τιμωροῦν ἢ νὰ ἀνταμείβουν.
• Ἀπελευθέρωση ἀπὸ τὸν φόβο τοῦ θανάτου: Ἀφοῦ ἡ ψυχὴ διαλύεται μαζὶ μὲ τὸ σῶμα, δὲν ὑπάρχει μεταθανάτια ζωὴ οὔτε τιμωρία στὸν Ἅδη.
1. Τὸ πρόβλημα τῆς «Εἱμαρμένης» (Ντετερμινισμός)
Στὴν ἀτομικὴ θεωρία τοῦ Δημόκριτου, τὰ ἄτομα κινοῦνται μέσα στὸ κενὸ μὲ ἀπόλυτη μηχανιστικὴ ἀναγκαιότητα. Ἂν ὅμως τὰ πάντα στὸ σύμπαν —ἀκόμα καὶ οἱ σκέψεις μας— ὑπακούουν σὲ μιὰ ἄκαμπτη ἁλυσίδα αἰτίων καὶ ἀποτελεσμάτων, τότε τὰ πάντα εἶναι προκαθορισμένα (εἱμαρμένη).
Ὁ Ἐπίκουρος ἀπέρριψε αὐτὴ τὴν ἰδέα. Γιὰ ἐκεῖνον, ἡ πίστη στὴν ἀπόλυτη μοίρα ἦταν χειρότερη ἀκόμη καὶ ἀπὸ τοὺς μύθους γιὰ τοὺς θεούς, διότι στοὺς θεοὺς μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐλπίζει, ἐνῶ ἡ φυσικὴ ἀναγκαιότητα εἶναι ἀμείλικτη καὶ καταργεῖ τὴν ἠθικὴ εὐθύνη.
2. Πῶς λειτουργεῖ ἡ παρέγκλιση
• Ἡ φυσικὴ κίνηση: Κατὰ τὸν Ἐπίκουρο, τὰ ἄτομα ἔχουν βάρος καὶ πέφτουν κατακόρυφα πρὸς τὰ κάτω μέσα στὸ ἄπειρο κενό, μὲ ἴση ταχύτητα.
• Ἡ τυχαία ἀπόκλιση: Σὲ ἀπροσδιόριστο χρόνο καὶ τόπο, ἕνα ἄτομο μπορεῖ νὰ παρεκκλίνει ἐλάχιστα ἀπὸ τὴν εὐθεῖα πορεία του.
• Διπλὸς ρόλος:
1. Κοσμολογικός: Χωρὶς αὐτὴ τὴν ἀπόκλιση, τὰ ἄτομα θὰ ἔπεφταν παράλληλα σὰν σταγόνες βροχῆς, δὲν θὰ συγκρούονταν ποτὲ καὶ δὲν θὰ δημιουργοῦνταν κόσμοι.
2. Ἠθικὸς / Ψυχολογικός: Σπάει τὴν ἁλυσίδα τῆς αἰτιότητας μέσα στὰ ἴδια τὰ ἄτομα ποὺ συγκροτοῦν τὴν ἀνθρώπινη ψυχὴ καὶ τὸν νοῦ.
3. Ἡ σύνδεση μὲ τὴν Ἐλεύθερη Βούληση
Ἐπειδὴ ἡ παρέγκλιση εἰσάγει ἕνα στοιχεῖο μὴ προκαθορισμένης κίνησης στὰ ἄτομα τῆς ψυχῆς, ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἕνα παθητικὸ γρανάζι τοῦ σύμπαντος. Μπορεῖ νὰ πάρει πρωτοβουλίες, νὰ ἐπιλέξει ἀνάμεσα στὴν ἡδονὴ καὶ τὸν πόνο, νὰ ἐλέγξει τὶς ἐπιθυμίες του καί, τελικά, νὰ διαμορφώσει ὁ ἴδιος τὸν χαρακτήρα καὶ τὴν εὐτυχία του.
«Κρεῖττον ἦν τῷ περὶ θεῶν μύθῳ κατακολουθεῖν ἢ τῇ τῶν φυσικῶν εἱμαρμένῃ δουλεύειν· ὁ μὲν γὰρ ἐλπίδα παραιτήσεως ὑπογράφει θεῶν διὰ τιμῆς, ἡ δὲ ἀπαραίτητον ἔχει τὴν ἀνάγκην.» (Ἐπιστολὴ πρὸς Μενοικέα, 134)
Ἀπόδοση: Θὰ ἦταν καλύτερα νὰ ἀκολουθοῦμε τοὺς μύθους γιὰ τοὺς θεούς, παρὰ νὰ εἴμαστε δοῦλοι στὴ μοίρα τῶν φυσικῶν φιλοσόφων· γιατὶ ὁ μύθος ἀφήνει τὴν ἐλπίδα ὅτι οἱ θεοὶ ἴσως μαλακώσουν μὲ τὶς τιμές, ἐνῶ ἡ μοίρα ἔχει μιὰ ἀμείλικτη ἀναγκαιότητα.
Ἀποφθέγματα :
![]() |
| φωτό |
Δικαοσύνη
• «Τὸ τῆς φύσεως δίκαιόν ἐστι σύμβολον τοῦ συμφέροντος εἰς τὸ μὴ βλάπτειν ἀλλήλους μηδὲ βλάπτεσθαι.» (Κύριαι Δόξαι, 31)
• Ἀπόδοση: Ἡ φυσική δικαιοσύνη εἶναι μία συμφωνία ἀμοιβαίου συμφέροντος, μέ σκοπό νά μή βλάπτουμε ὁ ἔνας τόν ἄλλον οὔτε νά βλαπτόμαστε.
• «Ὁ δίκαιος ἀταρακτότατος, ὁ δ’ ἄδικος πλείστης ταραχῆς γέμων.» (Κύριαι Δόξαι, 17)
• Ἀπόδοση: Ὁ δίκαιος ἄνθρωπος ἔχει τήν ἀπόλυτη ψυχική γαλήνη, ἐνῷ ὁ ἄδικος εἶναι γεμάτος ἀπό τήν μεγαλύτερη ταραχή.
• «Ἡ ἀδικία οὐ καθ’ ἑαυτὴν κακόν, ἀλλ’ ἐν τῷ κατὰ τὴν ὑποψίαν φόβῳ, εἰ μὴ λήσει τοὺς ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἐφεστηκότας κολαστάς.» (Κύριαι Δόξαι, 34)
• Ἀπόδοση: Ἡ ἀδικία δέν εἶναι κακό ἀπό μόνη της, ἀλλά ἐξ αἰτίας τοῦ φόβου πού γεννᾷ ἡ ὑποψία ὅτι δέν θά ξεφύγῃ κανείς ἀπό ἐκείνους πού εἶναι ταγμένοι νά τιμωροῦν τέτοιες πρᾶξεις.
Γνώση κι᾿ Ἐπιστήμη
• «Εἰ μηθὲν ἡμᾶς αἱ τῶν μετεώρων ὑποψίαι ἠνώχλουν καὶ αἱ περὶ θανάτου, μή ποτε πρὸς ἡμᾶς ᾖ τι, ἔτι τε τὸ μὴ κατανοεῖν τοὺς ὅρους τῶν ἀλγηδόνων καὶ τῶν ἐπιθυμιῶν, οὐκ ἂν προσεδεόμεθα φυσιολογίας.» (Κύριαι Δόξαι, 11)
• Ἀπόδοση: Ἄν δέν μᾶς ἐνοχλοῦσαν οἱ φόβοι γιά τά οὐράνια φαινόμενα καί γιά τόν θάνατο —μήπως μᾶς ἀφοροῦν σέ κάτι— καθώς καί ἡ ἄγνοια γιά τά ὅρια τῶν πόνων καί τῶν ἐπιθυμιῶν, δέν θά εἴχαμε καμία ἀνάγκη ἀπό τήν μελέτη τῆς φύσης (τίς φυσικές ἐπιστῆμες).
• «Οὐκ ἦν τὸ φοβούμενον λύειν ὑπὲρ τῶν κυριωτάτων μὴ κατειδότα τίς ἡ τοῦ σύμπαντος φύσις, ἀλλ’ ὑποπτεύοντά τι τῶν κατὰ τοὺς μύθους· ὥστε οὐκ ἦν ἄνευ φυσιολογίας ἀκεραίους τὰς ἡδονὰς ἀπολαμβάνειν.» (Κύριαι Δόξαι, 12)
• Ἀπόδοση: Δέν θά μποροῦσε κανείς νά διώξῃ τόν φόβο γιά τά πιό σπουδαῖα ζητήματα, ἄν δέν γνώριζε ποιά εἶναι ἡ φύση τοῦ σύμπαντος, ἀλλά ὑποψιαζόταν πώς ἀληθεύουν ὅσα λένε οἱ μῦθοι· ἑπομένως, χωρίς τήν γνώση τῆς φύσης δέν εἶναι δυνατόν νά ἀπολαύσῃ κανείς ἀνόθευτες τίς ἡδονές.
• «Εἴ τινι τῶν αἰσθήσεων μαχῇ, οὐχ ἕξεις οὐδ’ ἃς ἂν αὐτῶν φῇς διεψεῦσθαι πρὸς τί ποιούμενος τὴν ἀναγωγὴν κρίνεις.» (Κύριαι Δόξαι, 23)
• Ἀπόδοση: Ἄν απορρίψεις ὅλες τίς αἰσθήσεις, δέν θά έχῃς πιά κανένα κριτήριο ἀναφορᾶς γιά νά κρίνῃς οὕτε ἐκεῖνες τίς αἰσθήσεις πού ἰσχυρίζεσαι ὅτι σέ ξεγελοῦν.
Συνοψίζοντας, ἡ φιλοσοφία τοῦ Ἐπίκουρου ἀποτελεῖ ἕνα διαχρονικὸ ἐγχειρίδιο πνευματικῆς ἐλευθερίας καὶ ἐσωτερικῆς γαλήνης. Ἀπογυμνώνοντας τὸν κόσμο ἀπὸ τὶς δεισιδαιμονίες, τὸν φόβο τοῦ θανάτου καὶ τὴν τυφλὴ μοιρολατρία, ὁ φιλόσοφος τοῦ «Κήπου» ἐπαναφέρει τὸν ἄνθρωπο στὸ κέντρο τῆς ἴδιας του τῆς ὕπαρξης. Μέσα ἀπὸ τὴν ὀρθὴ γνώση τῆς φύσεως, τὴν ἐλεύθερη βούληση, τὴ δικαιοσύνη καὶ τὴν ἀνιδιοτελῆ φιλία, ἡ ἐπικούρεια σκέψη ἀποδεικνύει ὅτι ἡ ἀληθινὴ εὐδαιμονία δὲν εἶναι ἕνα μακρινὸ καὶ ἀνέφικτο ἰδανικό, ἀλλὰ μιὰ κατάσταση ἀπόλυτα ἐφικτή, ἐδῶ καὶ τώρα, γιὰ κάθε ἄνθρωπο ποὺ ἐπιλέγει νὰ ζεῖ μὲ φρόνηση καὶ μέτρο.
Ἀρχαῖες Πηγές


Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου