Ὁ θρίαμβος τῆς Μάχης τοῦ Μαραθώνα

Ο Μαραθώνας λοιπόν γίνεται κάτι παραπάνω από ελληνική νίκη. Γίνεται η πρώτη μεγάλη απεικόνιση της νοημοσύνης που επιβάλλει την τάξη στον κίνδυνο, μετατρέποντας τη γεωγραφία, την πειθαρχία και την ανθρώπινη κρίση σε όργανα θριάμβου.

Τοῦ Constantin von Hoffmeister

Ο Γερμανός ιστορικός Hans Delbrück (1848-1929) παρουσιάζει τη Μάχη του Μαραθώνα πολύ περισσότερο από έναν πατριωτικό θρύλο ή μια κληρονομική εθνική μνήμη. Το αντιμετωπίζει ως το πρώτο μεγάλο στρατιωτικό γεγονός που μπορεί να μελετηθεί μέσω πειθαρχημένης ανάλυσης και όχι μέσω ποιητικού ενθουσιασμού. Οι αρχαίοι συγγραφείς συχνά μετέτρεπαν τις μάχες σε δράματα ηρωικής μοίρας όπου η θεϊκή εύνοια, η ξαφνική έμπνευση και οι εξαιρετικές πράξεις θάρρους καθόριζαν τα αποτελέσματα. Ο Delbrück ψάχνει για κάτι διαφορετικό. Αναζητά την αόρατη μηχανική κάτω από το ορατό γεγονός. Το επιχείρημά του ξεκινά με την απόρριψη της ρομαντικής υπερβολής και προχωρά μέσα από το έδαφος, την επιμελητεία, την κίνηση, την ανθρώπινη αντοχή και την τακτική αναγκαιότητα. 

Υποστηρίζει ότι η στρατιωτική ιστορία πρέπει να εξετάσει τι μπορούσαν πραγματικά να μεταφέρουν οι άνθρωποι, πόσο γρήγορα μπορούσαν να κινηθούν, πού μπορούσαν να λειτουργήσουν τα άλογα και ποιες επιλογές είχαν οι διοικητές εντός των ορίων της πραγματικότητας. Προσεγγίζει τον Μαραθώνα σχεδόν σαν μηχανικός που εξετάζει ένα μηχάνημα μετά τη λειτουργία του, αποσπώντας κάθε κινούμενο εξάρτημα για να καταλάβει γιατί εμφανίστηκε η νίκη σε αυτό το συγκεκριμένο μέρος και τη συγκεκριμένη ώρα. Το αποτέλεσμα γίνεται ένα πορτρέτο του πολέμου ως βασίλειο δομής και πρακτικής ευφυΐας και όχι μυθικού θεάματος..

Η παραδοσιακή εικόνα της Περσίας που κατεβαίνει εναντίον της Ελλάδος έμοιαζε συχνά με ένα παλιρροϊκό κύμα ανθρωπότητας που καταπίνει τα πάντα μπροστά της. Οι αρχαίοι συγγραφείς και αργότερα η φαντασία συχνά επέκτεινε τους περσικούς αριθμούς σε τεράστιες μάζες που εκτείνονται σε όλο το τοπίο. Η εικόνα διέθετε δραματική δύναμη και ικανοποιημένο πατριωτικό συναίσθημα, αφού μεγαλύτερη δόξα προσκολλάται στη νίκη ενάντια στις συντριπτικές πιθανότητες. Το επιχείρημα εδώ κινείται προς άλλη κατεύθυνση. Το μέγεθος του στρατού υπάρχει εντός πρακτικών περιορισμών που περιλαμβάνουν τη μεταφορική ικανότητα, την προμήθεια τροφίμων, τον διαθέσιμο χώρο στα πλοία και την ανάπτυξη στο πεδίο της μάχης. Η περσική αποστολή διέσχισε το Αιγαίο δια θαλάσσης και τα πλοία επιβάλλουν σκληρά φυσικά όρια στη στρατιωτική κίνηση. Οι υπολογισμοί που βασίζονται στη συγκριτική δύναμη υποδηλώνουν μια περσική δύναμη ίσως τεσσάρων έως έξι χιλιάδων αποτελεσματικών μαχητών συνοδευόμενη από αρκετές εκατοντάδες ιππείς και πρόσθετους ελαφρά εξοπλισμένους οπαδούς. Η ίδια η Αθήνα έβαλε μια δύναμη παρόμοιας κλίμακας. Τέτοιες εκτιμήσεις αρχικά φαίνονται μέτριες δίπλα σε θρυλικούς λογαριασμούς, αν και η στρατιωτική λογική πίσω από αυτές γίνεται ισχυρότερη καθώς εξελίσσονται τα γεγονότα. Εάν οι περσικοί αριθμοί είχαν φτάσει στις φανταστικές διαστάσεις που συχνά φαντάζονταν, πολλές στρατηγικές επιλογές θα ήταν ανοιχτές σε αυτούς που δεν εμφανίστηκαν ποτέ κατά τη διάρκεια της ίδιας της εκστρατείας. Η μεγάλη αριθμητική υπεροχή δημιουργεί ελευθερία δράσης. Η σχετική ισότητα δημιουργεί προσοχή. Η συμπεριφορά των στρατών γίνεται λοιπόν απόδειξη για το πραγματικό τους μέγεθος.

φωτό

Η περσική αποστολή προχώρησε μέσω μιας ακολουθίας σκόπιμων ενεργειών και όχι μέσω χαοτικής κατάκτησης. Ο στόλος τους διέσχισε το Αιγαίο, χτύπησε την πόλη της Ερέτριας στο νησί της Εύβοιας, κατέλαβε και κατέστρεψε την πόλη και στη συνέχεια στράφηκε προς την Αττική. Οι Πέρσες διοικητές Δάτης και Αρταφέρνης έφεραν έναν συγκεκριμένο στόχο: να βάλουν στρατιωτική δύναμη στο αθηναϊκό έδαφος, να νικήσουν την αντίσταση και να επιβάλουν την περσική εξουσία στην πόλη. Η καθοδήγηση προήλθε από τον Ιππία, πρώην ηγεμόνα της Αθήνας, ο οποίος είχε περάσει χρόνια στην εξορία μετά την απομάκρυνσή του και ήλπιζε σε αποκατάσταση μέσω της περσικής υποστήριξης. Ο Μαραθώνας προσφέρθηκε ως λογικός τόπος προσγείωσης επειδή η ευρεία πεδιάδα του ταίριαζε στην ανάπτυξη ιππικού και επειδή η απόστασή του από την Αθήνα παρέμενε διαχειρίσιμη. Οι Αθηναίοι δεν διέθεταν στόλο ικανό να αμφισβητήσει την περσική ναυτική υπεροχή, πράγμα που σήμαινε ότι η αντίσταση μπορούσε να προκύψει μόνο αφού ο εχθρός είχε ήδη αποβιβαστεί. Η θάλασσα ανήκε στην Περσία. Ως εκ τούτου, η Αθήνα μπήκε στην εκστρατεία ήδη αντιδρώντας παρά ξεκινώντας. Μόλις εμφανίστηκαν περσικά πανιά κατά μήκος της ακτής, το πρόβλημα πριν από την Αθήνα έπαψε να είναι ναυτικό και έγινε εξ ολοκλήρου επίγειο. Ο αγώνας θα εκτυλισσόταν μέσα από δρόμους, κοιλάδες, λόφους και πεδιάδες.

Η Αθήνα μπήκε τότε σε μια στιγμή αβεβαιότητας. Οι πολίτες συζήτησαν αν έπρεπε να παραμείνουν μέσα στην πόλη και να βασίζονται σε τείχη και αντοχή ή αν έπρεπε να αναζητήσουν μάχη έξω πριν αναπτυχθούν οι συνθήκες πολιορκίας. Τέτοιες ερωτήσεις είχαν τεράστιο βάρος επειδή κάθε επιλογή αντιπροσώπευε μια διαφορετική κατανόηση του κινδύνου. Μια αμυντική στάση υποσχόταν διατήρηση του ανθρώπινου δυναμικού ενώ παραχωρούσε στους Πέρσες ελευθερία κινήσεων σε όλη την ύπαιθρο. Μια μάχη πεδίου έφερε άμεσο κίνδυνο διατηρώντας παράλληλα την πρωτοβουλία και το ηθικό. Η ισχυρότερη άποψη ευνοούσε τη μάχη και οι αγγελιοφόροι ταξίδεψαν στη Σπάρτη ζητώντας βοήθεια. Η ηγεσία εν τω μεταξύ συγκεντρώθηκε γύρω από τον Μιλτιάδη. Το ιστορικό του τον είχε προετοιμάσει μοναδικά για τέτοιες συνθήκες. Καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια και είχε κυβερνήσει εδάφη στη Θρακική Χερσόνησο ( Χερσόνησος Καλλίπολης ), όπου η επαφή με την Περσία του είχε δώσει έμπρακτη εξοικείωση με τη στρατιωτική της οργάνωση και τις πολιτικές της συνήθειες. Είχε ζήσει υπό την περσική εξουσία και αργότερα έφυγε από αυτήν. Η γνώση του λοιπόν προέκυψε μέσα από την εμπειρία και όχι μέσα από ιστορίες που μεταφέρονταν από ταξιδιώτες. Μεταξύ των διοικητών, η γνωριμία με τις συνήθειες ενός εχθρού συχνά αποδεικνύεται τόσο πολύτιμη όσο η αριθμητική δύναμη.

Η περσική στρατιωτική υπεροχή στηριζόταν στη συνεργασία μεταξύ διαφορετικών ειδών στρατευμάτων. Οι τοξότες και το ιππικό υποστήριζαν ο ένας τον άλλον και παρήγαγαν αποτελέσματα αδύνατα για κανέναν από τους δύο ανεξάρτητα. Το ιππικό μπορούσε να σαρώσει γύρω από εκτεθειμένους σχηματισμούς και να χτυπήσει ευάλωτες πλευρές, ενώ οι τοξότες αποδυνάμωσαν την εχθρική οργάνωση μέσω συνεχών βελών. Η αθηναϊκή φάλαγγα αντιπροσώπευε ένα εντελώς διαφορετικό στρατιωτικό σύστημα. Οι βαρείς πεζοί στέκονταν ώμο με ώμο κάτω από πανοπλίες και ασπίδες, βασιζόμενοι σε στενή μάχη και συνοχή. Η δύναμη συγκεντρώθηκε σε άμεση σύγκρουση και όχι σε ευελιξία. Ένας τέτοιος στρατός πολέμησε δυναμικά όταν προχωρούσε εναντίον μιας άλλης γραμμής πεζικού, αν και εμφανίστηκαν αμέσως τρωτά σημεία εναντίον έφιππων αντιπάλων και συνεχόμενα πυρά βελών. Μια μάχη σε απεριόριστο έδαφος επομένως εγκυμονούσε προφανείς κινδύνους για την Αθήνα. Το περσικό ιππικό που κινούνταν γύρω από τις δύο πλευρές, ενώ βέλη που χύνονταν στο μέτωπο θα είχαν παγιδεύσει τους οπλίτες μέσα σε ένα θανατηφόρο περίβολο. Η φάλαγγα δεν μπορούσε ούτε να καταδιώξει αποτελεσματικά το ιππικό ούτε να προχωρήσει κάτω από παρατεταμένη αναστάτωση. Τα στρατιωτικά συστήματα διαθέτουν επομένως φυσικά περιβάλλοντα στα οποία ανθίζουν και φυσικά περιβάλλοντα στα οποία υποφέρουν.

φωτό

Η ουσιαστική λάμψη του Μιλτιάδη προέκυψε μέσα από τη χρήση της γεωγραφίας. Αντί να συναντήσει την Περσία σε ανοιχτό έδαφος, επέλεξε έδαφος που μετέτρεπε τις αδυναμίες σε διαχειρίσιμες συνθήκες. Η Κοιλάδα του Βρανά προσέφερε ακριβώς τέτοιες δυνατότητες. Τα βουνά προστάτευαν και τις δύο πλευρές της θέσης και περιόριζαν σημαντικά την κίνηση του ιππικού. Δέντρα και εμπόδια περιόρισαν περαιτέρω τις διαθέσιμες προσεγγίσεις. Οι Αθηναίοι κατέλαβαν ένα μέρος όπου η περσική δύναμη έχασε μεγάλο μέρος της αποτελεσματικότητάς της. Η στρατιωτική ιστορία θυμάται συχνά μεγάλες κατηγορίες και δραματικές ομιλίες ενώ παραβλέπει την απλή απόφαση να σταθεί στη σωστή θέση. Η γεωγραφία συχνά καθορίζει πιθανότητες πολύ πριν συναντηθούν τα ξίφη. Μέσω προσεκτικής τοποθέτησης, ο Μιλτιάδης άλλαξε τη μάχη πριν ξεκινήσει η μάχη. Το έδαφος μπήκε στη σύγκρουση ως σύμμαχος ισχυρότερος από ό, τι θα μπορούσαν να ήταν τα πρόσθετα στρατεύματα. Ένας διοικητής που καταλαβαίνει το τοπίο αποκτά έναν άλλο στρατό που αποτελείται από λόφους, βράχους, στενά περάσματα και απόσταση.

Μία από τις πιο διάσημες παραδόσεις γύρω από τον Μαραθώνα λέει ότι οι Αθηναίοι χρεώνουν οκτώ στάδια (0, 9 μίλια) απευθείας προς τον περσικό στρατό. Η εικόνα διαθέτει τεράστια δύναμη. Βαρείς πεζοί που ορμούν προς τα εμπρός σε μια απέραντη πεδιάδα κάτω από βροχές βελών δημιουργεί μια σκηνή αντάξια επικής ποίησης. Το επιχείρημα εδώ υποβάλλει αυτή την ιστορία σε φυσική εξέταση. Τα ανθρώπινα σώματα διαθέτουν όρια. Οι στρατιώτες που φέρουν βαριά πανοπλία και όπλα δεν μπορούν να τρέξουν τέτοιες αποστάσεις διατηρώντας τον σχηματισμό και διατηρώντας την αποτελεσματικότητα της μάχης. Οι αρχαίοι οπλίτες έφεραν σημαντικά βάρη και αποτελούσαν μέρος ενός μαζικού κινήματος και όχι ατομικής αθλητικής απόδοσης. Ο Delbrück συγκρίνει τέτοιους ισχυρισμούς με τη σύγχρονη στρατιωτική εμπειρία και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ακόμη και τα άριστα εκπαιδευμένα στρατεύματα δύσκολα θα μπορούσαν να διατηρήσουν τέτοια προσπάθεια. Οι αρχαίοι πολίτες-στρατιώτες περιλάμβαναν αγρότες, ψαράδες, τεχνίτες, παρασκευαστές κάρβουνου και άνδρες που πλησίαζαν τη μέση ηλικία και όχι επαγγελματίες αθλητές. Η εξάντληση καταστρέφει την τάξη και η αταξία καταστρέφει την αποτελεσματικότητα της μάχης. Οι ηρωικές εικόνες συχνά αγνοούν τους πνεύμονες, τους μύες και την κόπωση. Ο ίδιος ο πόλεμος δεν.

Ο ταφικός Τύμβος γνωστός ως Σορός παρείχε περαιτέρω στοιχεία που υποστηρίζουν αυτόν τον επαναπροσδιορισμό. Ο Τύμβος βρίσκεται περίπου οκτώ στάδια από την κοιλάδα του Βρανά, δημιουργώντας μια ενδιαφέρουσα σχέση με τον διάσημο αριθμό του Ηροδότου. Αντί να σηματοδοτεί την αρχή μιας επίθεσης, η απόσταση πιθανότατα αντιπροσώπευε τη συνολική επέκταση της μάχης και της καταδίωξης. Οι Αθηναίοι έθαψαν τους νεκρούς τους όπου ο αγώνας έφτασε στο πιο απομακρυσμένο νικηφόρο σημείο του παρά όπου σημειώθηκε η πρώτη σύγκρουση. Μέσα από γενιές επανάληψης, η μνήμη συμπίεσε μια πολύπλοκη ακολουθία σε μια δραματική δράση. Η ίδια η μάχη επεκτάθηκε σε κίνηση, πίεση, υποχώρηση και καταδίωξη. Η ανθρώπινη μνήμη συχνά αναζητά σύμβολα και όχι διαδικασίες. Ένα μόνο υπέροχο φορτίο διαθέτει μεγαλύτερη συναισθηματική δύναμη από τη σταδιακή τακτική εξέλιξη. Ο Delbrück λοιπόν βλέπει παρεξήγηση παρά κατασκευή. Οι αφηγητές κληρονόμησαν θραύσματα και τα αναμόρφωσαν σε μορφές πιο εύκολες για τους ακροατές να τα κατανοήσουν και να τα θαυμάσουν.

Οι δύο στρατοί στη συνέχεια αντιμετώπισαν ο ένας τον άλλον για αρκετές ημέρες πριν ξεκινήσει η μάχη. Οι παραδοσιακές εξηγήσεις απέδιδαν την καθυστέρηση σε ζητήματα προσωπικής φιλοδοξίας και εναλλαγής διοίκησης μεταξύ των Αθηναίων στρατηγών. Τέτοιες ιστορίες είχαν δραματική απήχηση επειδή το κοινό απολαμβάνει ιστορίες που επικεντρώνονται σε ατομικά κίνητρα και αντιπαλότητες. Η πρακτική εξήγηση φαίνεται πολύ πιο απλή. Η Αθήνα έχασε ελάχιστα πράγματα περιμένοντας. Ο εφοδιασμός παρέμεινε ασφαλής επειδή τα στρατεύματα βρίσκονταν στην επικράτειά τους. Η αυτοπεποίθηση θα μπορούσε να αυξηθεί καθώς οι στρατιώτες παρατηρούσαν περσικό δισταγμό. Πρόσθετη ελπίδα υπήρχε μέσω των αναμενόμενων σπαρτιατικών ενισχύσεων. Η Περσία αντιμετώπισε αυξανόμενες δυσκολίες επειδή η καθυστέρηση δεν έλυσε τίποτα και κατανάλωσε χρόνο. Ο Μιλτιάδης λοιπόν είχε ελάχιστους λόγους να ξεκινήσει άμεση επίθεση. Αντίθετα, οι Πέρσες έφτασαν σε ένα σημείο όπου η δράση γινόταν όλο και πιο απαραίτητη. Οι στρατιωτικές αποφάσεις συχνά προκύπτουν μέσω περιορισμένων εναλλακτικών λύσεων και όχι μέσω ηρωικής παρόρμησης. Οι διοικητές μετακινούνται συχνά επειδή οι συνθήκες κλείνουν σταδιακά τις γύρω πόρτες.

φωτό

Η ίδια η μάχη εκτυλίχθηκε ως μια προσεκτικά διαχειριζόμενη ακολουθία και όχι ως μια αυθόρμητη σύγκρουση. Οι περσικές δυνάμεις προχώρησαν προς την αθηναϊκή θέση. Μόλις τα βέλη πλησίασαν την αποτελεσματική εμβέλεια, οι σχηματισμοί των οπλιτών κινήθηκαν γρήγορα προς τα εμπρός. Η κίνηση εξυπηρετούσε δύο σκοπούς ταυτόχρονα. Μείωσε την έκθεση στα βέλη ενώ αύξησε τη σωματική και ψυχολογική δύναμη της πρόσκρουσης. Το αθηναϊκό κέντρο, αποδυναμωμένο επειδή το ανθρώπινο δυναμικό είχε ενισχύσει τα φτερά, λύγισε κάτω από την περσική πίεση και έδωσε προσωρινά έδαφος. Τα ισχυρότερα φτερά εν τω μεταξύ συνέχισαν να πιέζουν προς τα εμπρός και έφτασαν σε περσικούς σχηματισμούς προτού η επέμβαση του ιππικού επιτύχει αποφασιστικό αποτέλεσμα. Μόλις οι θωρακισμένοι οπλίτες μπήκαν σε στενή μάχη με τοξότες να διαθέτουν ελαφρύτερη προστασία, τα πλεονεκτήματα μετατοπίστηκαν απότομα. Η αρχική περσική επιτυχία στο κέντρο έχασε την αξία της μόλις έφτασε η πίεση και από τις δύο πλευρές. Ο σχηματισμός έδωσε τη θέση του στη σύγχυση και η σύγχυση έδωσε τη θέση του στην υποχώρηση. Μια μάχη συχνά αλλάζει κατεύθυνση μέσα από μερικές στιγμές κατά τις οποίες η δομή καταρρέει ξαφνικά.

Η ίδια η νίκη απέτυχε να παράγει άμεση τάξη. Οι στρατιώτες που αναδύονται από έντονο αγώνα βιώνουν εξάντληση, έξαψη, σύγχυση και ανησυχία για τους πεσόντες συντρόφους. Κάποιοι αναζητούν τραυματισμένους φίλους. Άλλοι ψάχνουν για λάφυρα. Άλλοι απλά στέκονται κάτω από το συναισθηματικό βάρος της επιβίωσης. Ο Delbrück δίνει μεγάλη προσοχή σε αυτή την πραγματικότητα, επειδή οι μεταγενέστερες αφηγήσεις συχνά φαντάζονται νικηφόρους στρατούς να μεταμορφώνονται αμέσως σε απόλυτα υπάκουα όργανα. Ο Μιλτιάδης αντιμετώπισε το δύσκολο έργο της αποκατάστασης της συνοχής και της οδήγησης των Αθηναίων προς μια δεύτερη εμπλοκή κοντά στα πλοία. Μόνο μερικά περσικά σκάφη έπεσαν στα χέρια των Ελλήνων, υποδηλώνοντας ουσιαστική καθυστέρηση μεταξύ της πρώτης μάχης και της επακόλουθης δράσης. Η άμεση αδυσώπητη καταδίωξη πιθανότατα θα είχε δημιουργήσει μεγαλύτερες συλλήψεις. Η δυσκολία ελέγχου των ανδρών μετά από μια νίκη γίνεται επομένως ένας άλλος κρυφός παράγοντας που διαμορφώνει τα γεγονότα. Το ανθρώπινο συναίσθημα εισέρχεται στη στρατιωτική ιστορία δίπλα σε όπλα και σχηματισμούς.

φωτό

Ο Μιλτιάδης αναδεικνύεται τελικά ως μια επιβλητική προσωπικότητα που στέκεται στο κατώφλι της στρατιωτικής ιστορίας. Έγινε ο πρώτος μεγάλος ασκούμενος αυτού που οι μεταγενέστερες γενιές θα αναγνώριζαν ως αμυντικό-επιθετικό πόλεμο. Επέλεξε το έδαφος με σύνεση, συγκράτησε την ανυπομονησία, διατήρησε την εξουσία σε έναν δημοκρατικό στρατό πολιτών και επέλεξε την ακριβή στιγμή για τη μετάβαση από την αναμονή στην επίθεση. 

Ο Delbrück φαντάζεται τη σκηνή σχεδόν οπτικά: ο Μιλτιάδης ενώπιον των συγκεντρωμένων πολιτών, εξηγεί την προστασία που προσφέρουν τα βουνά, προτρέπει τη σταθερότητα κάτω από τα περσικά βέλη, παρακολουθεί για τη σωστή στιγμή ενώ βρίσκεται στις τάξεις. Κάθε μάτι στρέφεται προς το μέρος του. Κάθε υπολογισμός συγκλίνει σε ένα μόνο σήμα. Επίθεση πολύ νωρίς και οι άνδρες φτάνουν εξουθενωμένοι. Επιτεθείτε πολύ αργά και τα βέλη καταστρέφουν την ορμή πριν από τη σύγκρουση. Η επιτυχία βασίζεται στον τέλειο συγχρονισμό. 

Ο Μαραθώνας λοιπόν γίνεται κάτι παραπάνω από ελληνική νίκη. Γίνεται η πρώτη μεγάλη απεικόνιση της νοημοσύνης που επιβάλλει την τάξη στον κίνδυνο, μετατρέποντας τη γεωγραφία, την πειθαρχία και την ανθρώπινη κρίση σε όργανα θριάμβου.

ἀπό : eurosiberia.net

φωτό

Ἡ Πελασγική